Het leven in oneliners

Weinig communicatievormen zijn zo geliefd als de oneliner. Twitter bijvoorbeeld bedient zich voornamelijk van oneliners. Sommige oneliners zorgen voor een ongekend commercieel succes met Gouden Loekies. Andere bepalen doen en laten in het bedrijfsleven. “Niets zo charmant als een spreuk aan de wand”, dichtte Herman Finkers al eens. Retoriek waar ze het best gedijt: in de vette koppen van de kranten, in de politiek, in de Management Boards en natuurlijk in de oppervlakkige internetfora. De plaatsen waar voor nuance letterlijk geen ruimte is. Tegeltjeswijsheid als beslissingsmodel en communicatiemiddel.

Het begint al op de middelbare school, als we door tijd- en interessegebrek gebaat zijn bij het bestuderen van uittreksels in plaats van de volledige stof. Net van school gaan we zo aan het werk om de manager korte en krachtige statements te verstrekken, ten einde hem te laten doen wat we graag willen. Als we gaan stemmen gaan we af op de beste verkiezingsslogan op TV.

Wat was men niet teleurgesteld toen president Obama bij zijn inauguratie geen pakkende oneliner had waar iedereen de boer mee opkon. Met “Yes, we can!” kwam zelfs de meest simpele ziel niet veel verder. Nu was je gedwongen naar de gehele inhoud van de speech te luisteren in plaats van slechts naar de samenvattende oneliner. De oneliner is steekhoudend, goed verzonnen en inspirerend blijkbaar.

Inhoud in samengevatte vorm. Een gedestilleerde realiteit. Via samenvatting, slogan, aforisme, gezegde, slagzin, motto en strijdkreet komen we vanzelf bij de oneliner.

Is er dus nog wel inhoud en wat is nog realiteit? “De Realiteit” bestaat namelijk al niet. Wat mensen als realiteit ervaren, is dus eigenlijk hun perceptie daarvan. Protagoras (480-410 v.C.) schreef er al over. “De mens is de maat van alle dingen”. Als je blijkbaar de perceptie stuurt, dan stuur je eigenlijk de realiteit. Dit is inmiddels ook een zeer bekend marketingprincipe. Een product mag kwalitatief goed zijn, als het een mistig imago met zich meedraagt wordt het zeer moeilijk om het te slijten; mensen percipiëren een andere werkelijkheid.

Buckler was een prima biertje, totdat Joep van ‘t Hek het associeerde met lullo’s in te strakke pantalons achter de afwas. Het werd een andere realiteit voor de Buckler drinker en hij liet het biertje schielijk staan.

Wat is inhoud? Een plaatje zegt meer dan duizend woorden, aldus het aforisme. Maar met name geldt ook dat sommige woorden of oneliners wel duizend plaatjes vervangen. Inhoud is alleen nog te verwerken in een samengevatte vorm. Een Tsjakka-verhaal, waarmee we dus de perceptie beïnvloeden, en dus de beleefde werkelijkheid. In politieke kringen heeft men dit goed begrepen. Nederlandse kabinetten vertellen geen teksten met inhoud. Ze hebben wel oneliners.

“Samen Vooruit”, “Werk Werk Werk”, “Europa. Best Belangrijk” staan ons natuurlijk nog in het geheugen geëtst. Kleine pakkertjes die blijven hangen. Jip en Janneketaal wordt gewaardeerd en begrepen. Weinig moeilijke woorden, korte zinnen en aansprekende oneliners.

Daarbij komt dat de voorspelbare reactie van de media is om oneliners een prominente plaats te geven in de berichtgeving. Reden voor opponerende politici om weer te reageren op die uitspraak. Zo bakkeleien we mooi de hele dag met oneliners.

Toch gaat de oneliner verder dan reclame en politiek. Wat steeds meer primair versterkt wordt is de emotie en niet de heldere argumentatie of zuiverheid van de logica. Grote woorden en oneliners worden gebruikt om een groot publiek te pakken. De inhoud is vaak verworden tot overdrijving, een veel voorkomend stijlmiddel inmiddels.

Een spreker doet zijn best om een emotie duizend keer sterker uit te vergroten tot er een claimende aandacht van de luisteraar gevraagd wordt; als uitpakker en dijenkletser volgt tot besluit de oneliner.

De klassieke retorica verschafte effectief spreken en schrijven en de kunst van het overtuigen. De moderne retoriek bestaat uit slappe pogingen om origineel en pakkend te zijn omdat sprekers continu het gevecht om de aandacht moeten leveren in de warboel van berichten en boodschappen. De originaliteit wordt steeds leger. We horen het aan, slaan het op en we doen de toiletdeur weer achter ons dicht. Zo, we zijn weer helemaal bij de tijd.

Het rare is dat je veel hoort dat mensen niet meer kunnen luisteren. Het publiek luistert niet meer, de studenten letten niet op, de kinderen zijn niet op te voeden, politici luisteren niet meer, niemand meer.  Want ondanks de groeiende aandacht voor de streektaal, is taal allang mediataal geworden en hebben we geen luisteraars maar publiek. Maar als mensen geen tijd meer hebben om inhoud te geven aan hun woorden en dus niet meer echt spreken, is de vraag: waar moet men naar luisteren?

Die ene, laatste oneliner aan het einde van het leven, gegraveerd in marmer, is toch wel genoeg?